Een zenuwstelsel dat overdreven reageert op geluid, licht en drukte. Een systeem (lijf, emotie, geest) dat continu ‘aan’ staat, nachtmerries, onrust, onverklaarbare angst…
Complexe posttraumatische stressstoornis, een diagnose die in de psychiatrische zorg niet snel wordt besproken, mede omdat hij simpelweg niet in de DSM-5 staat. Maar PTSS (posttraumatische stressstoornis) staat er wél in, en mogelijk herken jij als lezer jezelf net zo goed in die criteria als ik destijds deed.
Toen ik de diagnostische criteria voor PTSS las en begreep, vielen al mijn klachten samen. Toch wordt PTSS in de praktijk vooral gekoppeld aan (enkelvoudig) intrusief trauma. Dit gaat over één of enkele aanwijsbare, ingrijpende gebeurtenissenat er niet had moeten zijn, en aanleiding zijn tot de klachten.
CPTSS gaat hoofdzakelijk over het omgekeerde: de chronische afwezigheid van iets wat er wél had moeten zijn. Veiligheid, bijvoorbeeld, vaak verweven met de chronische aanwezigheid van mildere stressoren die er niet hadden moeten zijn (zoals de woede of emotionele afwezigheid van een ouder). Wat me opvalt, is dat een gedeelte van de klachten die hieruit voortkomen erg vergelijkbaar zijn aan die van PTSS. De behandeling is complexer, maar zeker niet onmogelijk, en dat is de belangrijke.
Nachtmerries, een overalert zenuwstelsel, slaapproblemen, concentratiestoornissen, leerproblemen, buitensporige fysieke en emotionele reacties op triggers die lijken op het trauma… In mijn ogen is dat precíes omschreven waar ik zelf tegenaan liep. Toch kreeg ik, toen de nood hoog was, een heel andere diagnose.
Waarom, als het zo voor de hand ligt en bij relatief zoveel mensen met psychiatrische klachten voorkomt, wordt het beestje niet gewoon bij de naam genoemd, en wordt er vaak een ander label geplakt op mensen met CPTSS?
Binnen de huidige diagnostiek voldoet chronische emotionele onveiligheid in de jeugd formeel niet aan het criterium ‘levensbedreigend’. En daar gaat het mis, want voor een kind is het dat wél degelijk. Een kind dat afhankelijk is van een ouder die geen veiligheid biedt, activeert vergelijkbare fysiologische overlevingssystemen als iemand in acuut gevaar. De neurobiologie is daar helder over. Maar de diagnostische criteria zijn er nog niet op aangepast, en zolang dat zo is, vallen mensen met deze achtergrond structureel tussen wal en schip en krijgen vaak een label dat minder goed past, met helaas een behandeling die die vaak ook niet optiemaal past.
Waarom we zo achterlopen? Daarvoor wil ik graag met jullie de geschiedenis doorlopen. Want de erkenning van psychologisch trauma is niet alleen complex, ze staat ook nog in de kinderschoenen.
Eerst dachten we dat het in de botten zat
Eén van de eersten die liet zien dat traumatische ervaringen psychische symptomen konden veroorzaken was de Franse neuroloog Jean-Martin Charcot (één van de leraren van Freud). Rond 1885–1890 gebruikte hij als één van de eerste het woord trauma in psychisiche context. Maar zijn inzichten bleven grotendeels in academische kringen hangen.
Het duurt tot 1915, midden in de modder van de Eerste Wereldoorlog, voor het echt een naam krijgt.
Soldaten keerden terug van het front met een vreemd cluster van klachten: beven, geheugenuitval, niet kunnen spreken, staren in het niets. De Britse arts Charles Samuel Myers beschreef dit als eerste en gaf het een naam: shellshock.
Zijn hypothese: de explosies hadden de hersenen fysiek beschadigd. Neurologische schade door drukgolven. Een lichamelijk probleem, met een lichamelijke oorzaak.
Het idee dat er psychisch iets aan de hand was, paste nauwelijks in het medische wereldbeeld van die tijd. En het paste al helemaal niet in het sociale: een soldaat die ‘gek werd van de oorlog’ was zwak. Niet ziek.
Trauma werd niet gezien als een reactie op het ondraaglijke, maar als een teken van een gebrekkig karakter.
Die denkfout zou nog decennia doorleven.
De Tweede Wereldoorlog: iets verschuift
Tijdens de Tweede Wereldoorlog, tussen 1940 en 1945, groeide het besef langzaam.
Zoveel soldaten vertoonden zoveel klachten, dat het simpelweg niet meer te negeren was. Men begon het “combat fatigue” te noemen, gevechtsmoeheid. De woordkeuze is veelzeggend: het erkent dat er een psychische uitputtingsslag plaatsvond. Maar moeheid klinkt als iets wat je even moet uitrusten, niet als iets wat je systeem fundamenteel heeft veranderd.
Toch: de deur stond op een kier.
Vietnam: het kantelpunt
Dan komt Vietnam. En die oorlog verandert alles.
Tussen 1955 en 1975 strijden honderdduizenden soldaten in een oorlog die steeds minder gelegitimeerd voelde. Ze keerden terug naar een maatschappij die hen niet ontving als helden, maar wegkeek, en dat laatste maakte veel zichtbaar. Doordat wegkijken verliep het traumaherstel veel moeizamer.
Veel veteranen konden niet functioneren. Ze hadden nachtmerries, schrokken wakker bij onverwachte geluiden, raakten in paniek bij alledaagse situaties. Niet omdat ze zwak waren, maar omdat hun zenuwstelsel letterlijk niet meer wist hoe veiligheid voelde.
In de jaren ’70 begonnen veteranen en therapeuten samen te pleiten voor officiële erkenning, en die druk werkte!
1980: PTSS wordt officieel
In 1980 werd PTSS voor het eerst opgenomen in de DSM-III, het diagnostisch handboek van de psychiatrie.
Dit was een paradigmaverschuiving. Voor het eerst erkende de officiële geneeskunde formeel: dit is geen zwakte, dit is een reactie op iets wat te groot was om te dragen.
Maar de diagnose had een blinde vlek, en die blinde vlek raakt precies de kern van mijn eigen verhaal.
PTSS was geschreven met oorlogsveteranen in gedachten. Met mensen die één traumatische, levensbedreigende gebeurtenis/ periode hadden meegemaakt. Een oorlog, een aanslag, een ongeluk, een ramp, een (seksueel) misdrijf.
Maar wat als het trauma niet één gebeurtenis was; als het jaren duurde? Wat als de ‘bedreiging’ je eigen ouder was, en er geen thuisbasis was om naar terug te keren?
Die vraag bleef tot maar kort geleden grotendeels onbeantwoord.
Alice Miller: het kind dat moest overleven
Een jaar vóór de DSM-III, in 1979, had de Zwitserse psychoanalyticus Alice Miller een boek gepubliceerd dat het gesprek over trauma op zijn kop zette: The Drama of the Gifted Child.
Haar boodschap was eenvoudig en revolutionair tegelijk: kinderen die hun ware gevoelens moeten onderdrukken om geliefd te blijven bij hun ouders, betalen daar een levenslange prijs voor.
Ze schreef niet over oorlog. Ze schreef over de huiskamer. Over ouders die niet in staat waren om de emotionele behoeften van hun kind te dragen. Over kinderen die leerden zichzelf weg te cijferen, niet omdat ze dat wilden, maar omdat het overleven betekende.
Het kind dat leerde overleven door zich aan te passen, draagt dat aanpassingspatroon mee het leven in, lang nadat de situatie is veranderd.
Miller legde een fundament dat jarenlang in de marge bleef. Maar onmisbaar zou blijken.
Trauma leeft in het lichaam: Peter Levine
Al in de jaren ’70 ontwikkelde de bioloog en biofysicus Peter Levine een visie op trauma die destijds nauwelijks aansloot bij de psychiatrie. Waar de psychiatrie trauma beschouwde als een psychisch en cognitief fenomeen, keek Levine naar de biologie, naar wat het lichaam doet als het overleeft.
Hij observeerde dieren in het wild. Wanneer een dier een levensbedreigende situatie overleeft, ontlaadt het de spanning. Het trilt, schudt, beweegt, en keert daarna terug naar rust. Het zenuwstelsel rondt de stressrespons af.
Bij mensen gebeurt dat vaak niet.
We bevriezen op het moment van het grootste gevaar. En die bevriezing blijft hangen, in spieren, in ademhaling, in de manier waarop we reageren op de wereld om ons heen.
Trauma, zei Levine, is geen psychiatrische aandoening. Het is een onvoltooide fysiologische reactie die in het lichaam is blijven steken.
Die trillende, bevende soldaten met shellshock lieten precies zien wat Levine beschreef: een zenuwstelsel dat probeert de onvoltooide stressrespons af te ronden. Alleen werd shellshock in die periode nog geïnterpreteerd als neurologische schade, niet als fysiologisch herstel.
Zijn werk werd pas toegankelijk voor een breder publiek met Waking the Tiger (1997). Tot die tijd ontwikkelde hij zijn benadering grotendeels buiten de academische psychiatrie, wat misschien verklaart waarom het zo lang duurde voor het serieus werd genomen.
1992: Judith Herman noemt het wat het is
Terwijl Levine zijn werk ontwikkelde, gebeurde er binnen de psychiatrie iets anders.
Judith Hermans onderzoek begon al in de late jaren ’70 en jaren ’80, voornamelijk rond seksueel misbruik, incest en de langetermijngevolgen daarvan bij vrouwen. In 1981 publiceerde ze Father-Daughter Incest. In 1992 bracht ze dat onderzoek samen in Trauma and Recovery — het eerste boek dat systematisch beschreef dat trauma niet alleen ontstaat door één gebeurtenis, maar ook door langdurige, relationele onveiligheid. Ze introduceert hierin CPTSS als concept en geeft daarmee langdurig, herhaald trauma van onveligiheid een plaats binnen de psychiatrie.
In 1994 draagt Herman CPTSS aan om opgenomen te worden in de DSM-IV. Haar voorstel wordt afgewezen.
Waarom CPTSS buiten beeld bleef
De DSM van de American Psychiatric Association werkt met afgebakende, heldere categorieën. CPTSS past daar slecht in, het is relationeel, gelaagd, moeilijk af te bakenen, en overlapt sterk met andere diagnoses.
En dus gebeurt er iets anders.
Mensen krijgen labels die er op lijken: borderline persoonlijkheidsstoornis, depressie, angststoornissen, ADHD. Soms kloppen die labels deels. Maar een label dat de oorzaak niet benoemt, leidt tot een behandeling die de oorzaak niet aanpakt. En dat maakt herstel voor mensen met CPTSS vaak een moeizame en lange zoektocht, terwijl het, als het wél als zodanig wordt herkend, heel gericht en effectief behandeld kan worden.
Het lichaam als bewijs: hersenen en zenuwstelsel
In de jaren ’90 verschuift de aandacht. Wat eerder klinisch werd beschreven, wordt nu zichtbaar in onderzoek.
Bruce Perry laat met zijn onderzoek in de jaren ’90 zien dat trauma de ontwikkeling van het brein fundamenteel beïnvloedt. Systemen voor regulatie, leren en veiligheid ontwikkelen zich anders onder chronische stress. Trauma is niet langer iets psychologisch dat iemand ‘moet verwerken’, het is iets neurologisch dat zichtbaar is in de hersenstructuur. In 2007 wordt zijn wetenschappelijke werk toegankelijk voor een breed publiek met The boy who was raised as a dog (2007)
Bessel van der Kolk laat met zijn onderzoek in de jaren ’80 en ’90 zien dat trauma niet alleen een psychologische wond is, maar ook een fysieke. Het lichaam slaat traumatische ervaringen op als patroon, in spierspanning, ademhaling, hartslag en slaap. Trauma is niet iets wat iemand ‘achter zich moet laten’, het is iets wat voortdurend aanwezig blijft in het zenuwstelsel. In 2014 wordt zijn wetenschappelijke werk toegankelijk voor een breed publiek met The Body Keeps the Score (2014).
Een lichaam dat ‘aan’ blijft staan, ook als het gevaar voorbij is. Herken je dat? Ik ook… Wat Levine eerder vanuit observatie beschreef, wordt door door Perry en Bessel psychologisch verklaard. Voor mij viel alles op zijn plek.
Het zenuwstelsel als verklaring: Stephen Porges
In 1994 formuleert Stephen Porges de theorie die dit alles samenbrengt: de polyvagaaltheorie.
Hij beschrijft hoe het autonome zenuwstelsel voortdurend scant op veiligheid of gevaar, en schakelt tussen drie toestanden:
- verbinding en openheid (veiligheid, contact) | Ventraal
- actie en mobilisatie (gevaar, vechten of vluchten) | Sympathisch
- bevriezing en terugtrekking (overweldiging, dissociatie) | Dorsaal
Bij trauma raakt dit systeem ontregeld. Het lichaam blijft reageren alsof het gevaar nog aanwezig is, ook als dat objectief niet meer zo is. Dit verklaart waarom inzicht alleen niet genoeg is, waarom praten vaak niet voldoende helpt, en waarom ik jarenlang leefde in een toestand van sympathische dominantie, dat gevoel van continu ‘aan’ staan, ookal begreep ik de oorzaak van mijn klachten cognitief al lang.
Het lichaam kan pas veranderen als het zich veilig voelt. Niet als het het begrijpt.
Meer over Porges: The Pocket Guide to the Polyvagal Theory, en het toegankelijke The Polyvagal Theory in Therapy van Deb Dana.
Wat hier zichtbaar wordt
Deze ontwikkelingen volgden geen rechte lijn. Ze ontstonden in verschillende domeinen (psychiatrie, biologie, neuropsychologie en psychofysiologie) en liepen lange tijd langs elkaar heen.
Levine beschreef wat er in het lichaam gebeurt. Herman benoemde het fenomeen binnen de psychiatrie. Perry en Van der Kolk maakten het zichtbaar in het brein. Porges gaf een model voor hoe het systeem binnen het zenuwstelsel werkt.
Wat eerst losstaande inzichten waren, vormt samen één beeld: trauma is niet alleen iets wat je meemaakt. Het is iets wat je lichaam onthoudt, en blijft herhalen, totdat het afgerond kan worden.
2013: DSM-5 — CPTSS opnieuw buitengesloten
In 2013 verschijnt de DSM-5. PTSS wordt uitgebreid en verfijnd.
Maar CPTSS wordt opnieuw niet opgenomen.
Voor mensen die hun hele leven al zoeken naar erkenning, voelt dit als een deur die opnieuw in het slot valt. Niet omdat de wetenschap het niet ondersteunt (die is inmiddels overweldigend), maar omdat het systeem zijn eigen logica volgt.
2019: De WHO doet wat de DSM niet deed
Dan, in 2019, doet de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) wat de DSM al decennia weigerde.
In de nieuwe versie van de ICD-11 (2019) (International Classification of Diseases) wordt CPTSS voor het eerst officieel erkend als aparte diagnose, onder code 6B41.
De definitie:
- PTSS plus ernstige verstoringen in zelforganisatie.
- In emotieregulatie: reacties zijn intens en moeilijk te sturen.
- In zelfbeleving: je ervaart jezelf als minderwaardig, kapot of fundamenteel anders dan anderen.
- In relaties: verbinding voelt gevaarlijk, of juist wanhopig noodzakelijk.
CPTSS is niet ‘erger PTSS’. Het is een andere ervaring, gevoed door chronisch, relationeel trauma dat de kern van wie je bent heeft geraakt.
Voor veel mensen was dit moment een keerpunt. Eindelijk een naam, een kader. Eindelijk de bevestiging: dit is echt, dit bestaat, ik ben niet gek!
En in de laatste jaren zie je de term CPTSS steeds vaker de kop op steken!
En nu — waarom het in de Nederlandse zorg nog steeds stroef gaat
Ik schrijf dit in 2026. De ICD-11 erkent CPTSS officieel. Maar de Nederlandse gezondheidszorg werkt nog grotendeels met de DSM, en daar staat CPTSS gewoon niet in.
Dat heeft directe gevolgen. Verzekeraars vergoeden behandelingen op basis van DSM-diagnoses. GGZ-instellingen diagnosticeren op basis van hetzelfde handboek. Mensen met CPTSS krijgen daardoor vaak een verwante, maar niet echt passende, diagnose: borderline persoonlijkheidsstoornis, bipolaire stoornis, behandelresistente depressie, ADHD, angststoornis, of somatisch onvoldoende verklaarde lichamelijke klachten (SOLK).
Soms kloppen die labels deels. Maar de oorzaak, krijgt daarmee niet de centrale aandacht die het zou moeten krijgen. De oorzaak is namelijk ook dé aanwijzing voor een gezond herstel.
Want CPTSS behandel je niet alleen door traumatische herinneringen te verwerken. Je behandelt het door het zenuwstelsel te leren dat veiligheid nu mogelijk is. Door co-regulatie, het opnieuw leren afstemmen via contact met anderen. Door somatisch werk, het lichaam zachtjes laten ontvouwen wat het al die jaren heeft vastgehouden.
En dat is precies wat er in veel reguliere behandelkamers nog steeds ontbreekt.
Wat ik wil dat je weet
Als jij jezelf herkent in wat ik hier beschrijf, in die wirwar van klachten die je al jaren met je meedraagt maar waarvoor je nooit een goed antwoord hebt gekregen, dan wil ik je dit meegeven:
Je bent niet te gevoelig, je bent niet gek. Je zenuwstelsel heeft simpelweg geleerd te overleven.
En het feit dat de psychiatrie daar nog geen passend antwoord op heeft, zegt iets over de psychiatrie, niet over jou.
Herstel begint niet met de juiste diagnose op papier. Het begint met veiligheid; in het lichaam, in contact, in het hier en nu.
Het lichaam heeft alles bijgehouden. Maar het lichaam kan ook loslaten, als het leert dat dat veilig kan en jij de regie leert nemen.
Wil je meer weten over hoe ik werk aan zenuwstelselregulatie, lichaamsgericht traumawerk en co-regulatie? Bekijk het aanbod van Vanzelfsprekend Leven →
Bronnen & verder lezen
- Alice Miller, The Drama of the Gifted Child (1979)
- Judith Herman, Trauma and Recovery (1992)
- Peter Levine, Waking the Tiger (1997)
- Stephen Porges, The Pocket Guide to the Polyvagal Theory (2017)
- Deb Dana, The Polyvagal Theory in Therapy (2018)
- Bessel van der Kolk, The Body Keeps the Score (2014)
- Bruce Perry, The Boy Who Was Raised as a Dog (2007)
- ICD-11 CPTSS definitie, World Health Organization
- DSM-5, American Psychiatric Association
Wanda begeleidt mensen bij zenuwstelselregulatie, lichaamsgericht traumawerk en slaapproblemen vanuit Groningen. Ze werkt vanuit de overtuiging dat herstel begint bij veiligheid, in het lichaam, in relatie, in het hier en nu.
Lees meer over sympathische dominantie Bekijk co-regulatiegroep Neem contact op


